Uitdroging in de zomer: de signalen die het lichaam geeft

Wanneer het warm is, probeert het lichaam zich eerst en vooral te koelen (1). Het activeert twee mechanismen: transpiratie, waarbij water en mineralen via de huid worden afgevoerd, en vasodilatatie, dat wil zeggen de verwijding van de bloedvaten. Die in de benen in het bijzonder verwijden zich om meer bloed naar de huid te brengen, waar de warmte naar buiten kan worden afgevoerd.

Wanneer de bloedvaten zo verwijd zijn, heeft het bloed de neiging zich op te hopen in de onderbenen en stroomt het moeilijker terug naar het hart. Dit is een van de verklaringen voor het gevoel van zware benen, enkels die opzwellen of voeten die aan het einde van de dag te krap zitten, een verschijnsel dat 's zomers vaak voorkomt, met name tijdens de zwangerschap.

Een punt dat vaak verkeerd begrepen wordt, verdient verduidelijking: veel water drinken is niet altijd voldoende. Goed gehydrateerd blijven hangt niet alleen af van de hoeveelheid vocht die je inneemt, maar ook van de plek waar dat water terechtkomt. We onderscheiden globaal twee situaties:

• Intracellulaire hydratatie (de hydratatie die we nastreven). Water dringt de cellen binnen: het is dit water dat de spieren, de hersenen en de huid goed laat functioneren. Deze beweging hangt vooral af van natrium en kalium (2). Zonder hen wordt een deel van het gedronken water uitgescheiden zonder de cellen echt te hebben gehydrateerd.
• Oedemateuze vochtretentie. Het water stagneert dit keer tussen de cellen, in de weefsels, wat zich uit in zwelling of oedemen. Vasodilatatie en veneuze stagnatie, bevorderd door hoge temperaturen, versterken dit verschijnsel.

Het doel in de zomer is dus om water naar het juiste compartiment te sturen. Na een fysieke inspanning of hevig zweten is het zinvol om de inname van water aan te vullen met mineralen.

Uitdroging ontwikkelt zich geleidelijk en het lichaam geeft verschillende signalen voordat het ernstig wordt. De belangrijkste symptomen (3)::

• Dorst. Dit is een laat signaal: wanneer het optreedt, heeft het lichaam al een vochttekort. Het is beter om regelmatig te drinken, zonder te wachten tot je dorst hebt.
• Een ongewone vermoeidheid. Een energiedip zonder duidelijke oorzaak is vaak gerelateerd aan een vochttekort.
• Hoofdpijn. Onvoldoende hydratatie is een veelvoorkomende oorzaak van hoofdpijn.
• Donkere urine. Dit is de betrouwbaarste indicator: helder en overvloedig wijst op een goede hydratatie; donker en weinig frequent wijst op het tegendeel.
• Een strakke huid, droge lippen, wallen onder de ogen. De huid verliest aan soepelheid wanneer er een tekort aan vocht ontstaat.
• Duizeligheid of licht in het hoofd bij het opstaan. Wanneer het bloedvolume afneemt, daalt de druk in de bloedvaten: het hart heeft moeite om voldoende bloed naar de hersenen te pompen, wat dat gevoel van duizeligheid veroorzaakt.

Op zichzelf zijn deze symptomen niet verontrustend. Maar als ze zich opstapelen of aanhouden, is het de moeite waard er aandacht aan te besteden, want een lichte uitdroging kan verergeren.

Zwangerschap en borstvoeding: verhoogde behoeften

Tijdens de zwangerschap neemt het het bloedvolume neemt geleidelijk toe, tot ongeveer 45-50 % aan het einde van de zwangerschap (4), om te voorzien in de behoeften van de moeder, de placenta en de foetus. Dit vereist een hogere waterinname. In combinatie met de hoge zomertemperaturen nemen deze behoeften nog verder toe, wat ook de frequentie van zware benen en oedemen bij zwangere vrouwen verklaart.

Tijdens deborstvoedingbestaat moedermelk voor bijna 90 % uit water. De dagelijkse productie, van ongeveer 750 ml tot 1 liter, put rechtstreeks uit de reserves van de moeder (5): de verliezen zijn reëel. De dorst die je voelt tijdens het voeden weerspiegelt deze behoefte. Onvoldoende hydrateren kan vermoeidheid en hoofdpijn bevorderen en op termijn de melkproductie beïnvloeden.

In beide periodes is het belangrijk om regelmatig te drinken zonder op dorst te wachten, de hoeveelheden iets te verhogen en te zorgen voor een voldoende inname van mineralen.

Het geval van baby's en jonge kinderen

Zuigelingen en jonge kinderen zijn kwetsbaarder aan uitdroging: hun lichaam bevat verhoudingsgewijs meer water en ze raken sneller uitgedroogd. De meest voorkomende oorzaken in de zomer zijn de omgevingstemperatuur, koorts, diarree en braken.

Tekenen om op te letten bij een baby (6):

• een luier die al enkele uren droog is (verminderde urineproductie);
• een droge mond en droge lippen, geen tranen bij het huilen, licht ingevallen ogen;
• een kind dat ongewoon slap en apathisch is, of juist erg prikkelbaar;
• bij zuigelingen een ingevallen fontanel (naar binnen gericht) of een snelle gewichtsafname.

Preventieve maatregelen: vermijd de heetste uren van de dag, bied de borst of de fles vaker aan (melk blijft het referentievocht vóór 6 maanden), houd het kind koel en in de schaduw. Bij aanzienlijke verliezen (gastro-enteritis, extreme hitte) kan de arts een orale rehydratieoplossing (ORS) (7), in kleine hoeveelheden toegediend, soms met een lepeltje. Bij de minste twijfel is het raadzaam een arts te raadplegen.

In de zomer is het beter om aandacht te besteden aan de manier waarop je je hydrateert dan je te beperken tot meer drinken. Een paar tips voor effectieve rehydratatie:

• Anticiperen: water binnen handbereik houden en gedurende de hele dag in kleine hoeveelheden drinken.
• Voorkeur geven aan voedingsmiddelen die rijk zijn aan water: komkommer, watermeloen, courgette, tomaat, meloen, koude soep en velouté leveren zowel water als mineralen.
• Aanvullen met elektrolyten: niet alle dranken hydrateren op dezelfde manier, en puur water wordt niet altijd even goed door het lichaam vastgehouden. Bij hevig zweten, sport, zwangerschap of borstvoeding helpt het toevoegen van elektrolyten (met name natrium) om water beter vast te houden in plaats van het te snel uit te scheiden (8). 

De meeste situaties zijn op te lossen met rust, schaduw en voldoende drinken. Sommige symptomen vereisen echter onmiddellijk medisch advies:

• ernstige duizeligheid, verwardheid, moeite om wakker te blijven;
• geen urineproductie gedurende meer dan 8 tot 12 uur;
• snelle hartslag in combinatie met een bloeddrukdaling;
• braken of diarree waardoor drinken en het vasthouden van vocht onmogelijk wordt, een situatie die medische rehydratatie of een aangepaste behandeling kan vereisen;
• bij de baby: lethargie, weigering om te drinken, ingevallen ogen, ingezonken fontanel, langdurige droge luier, aanhoudende koorts. Raadpleeg in dat geval onmiddellijk een arts of bel het noodnummer.

Vroegtijdig de signalen van uitdroging herkennen en hierop reageren met een aangepaste vochtinname blijft de beste manier om je gezondheid en die van je kind te beschermen tijdens de zomer.